Rješenjem donesenim 18. februara, ovaj lokalitet dobio je najviši stepen zakonske zaštite, a odluka je kruna procesa koji je započeo 2022. godine, kada su tokom radova na rekonstrukciji trga i izgradnji fontane iznenada otkriveni temelji džamije iz 18. vijeka.
Hadži Danušina džamija predstavljala je arhitektonski simbol stare Ašik mahale i centra Bijelog Polja sve do 1944. godine, kada je srušena u savezničkom bombardovanju. Njena posebnost leži u činjenici da je riječ o zadužbini žene – hanume Hadži Danuše, što je čini jednom od samo tri džamije na Balkanu koje nose ime žene, uz Esme sultanije džamije u Jajcu i Valide sultanije džamije u Sjenici.
Hadži Danušina djžamija na starim fotografijama Bijelog Polja, prva polovina XX vijeka, Foto: UZKD
AUTENTIČNI SLOJEVI
Arheološka istraživanja sprovedena 2022. godine precizno su definisala lokaciju i gabarite objekta. Otkriveni su temeljni zidovi sakralne građevine dimenzija približno 10×10,6 metara, sa očuvanim masivnim kamenim pragom i trijemom koji je nekada počivao na četiri drvena stuba. Unutrašnjost je bila popločana limskim kamenom „škrljikom“ na utabanoj ilovači, a u neposrednoj blizini pronađeni su i ostaci nekropole sa nišanima, kao i tarih-ploča sa jedne od sedam Abdi-pašinih česama.
Stručna lica Uprave za zaštitu kulturnih dobara u Elaboratu o valorizaciji nepokretnog dobra ,,Ostaci Hadži Danušine džamije“, u koji je Pobjeda imala uvid, navela su da arhitektonski ostaci Hadži Danušine džamije predstavljaju autentično očuvane djelove ranijih graditeljskih struktura koje su obuhvatale džamiju, groblje i česmu. Stručni nalazi ukazuju na to da se trenutno može govoriti o nižem stepenu očuvanosti, s obzirom na to da su preostali samo temelji i prateći elementi poput nadgrobnih spomenika i tarih-ploče sa česme. Arheološki ostaci su nakon otkrića 2022. godine konzervirani, ali su i dalje nezaštićeni od atmosferskih i komunalnih uticaja. Zidovi džamije, građeni od poroznog lokalnog kamena, nalaze se ispod nivoa trga, što ih čini podložnim nakupljanju atmosferskih voda i uticaju komunalnih instalacija. Stručnjaci su upozorili da, uprkos stabilnosti struktura, nedostatak adekvatne fizičke zaštite i prezentacije može dovesti do postepene degradacije ovog sakralnog nasljeđa.
Lokacija spomenika i ostataka džamije na trgu, poslije konzervacije, 2024., Foto: UZKD
MJERE ZAŠTITE
Rješenjem o proglašenju ostataka Hadži Danušine džamije kulturnim dobrom jasno je definisan okvir njihove zaštite i budućeg očuvanja. Ključni cilj propisanih mjera je dugoročno očuvanje autentičnih arheoloških i arhitektonskih struktura, koje su, zbog načina gradnje i korišćenih materijala, posebno osjetljive na spoljašnje uticaje. Planirano je da se za lokalitet izradi poseban konzervatorski projekat koji će obuhvatiti fizičku zaštitu, sanaciju, konzervaciju i savremenu prezentaciju sačuvanih temelja i zidova, kako bi oni bili dostupni javnosti, ali istovremeno zaštićeni od daljeg propadanja. Autentični nadgrobni spomenici (nišani) i tarih ploča sa legendarne Abdi-pašine česme zahtijevaju poseban tretman. Razmatra se rješenje po kojem bi se originali, nakon detaljne konzervacije, trajno pohranili u Zavičajni muzej, dok bi njihove vjerne replike bile izložene na samom trgu.
Mjere zaštite obuhvataju i širi prostorni kontekst. Na malom prostoru Gradskog trga sada se susrijeću dva različita, ali podjednako važna kulturna dobra: ostaci džamije iz osmanskog perioda i Spomenik palim borcima iz Drugog svjetskog rata.
Uređenje gradskog trga mora se planirati integralno, uz uvažavanje činjenice da ostaci Hadži Danušine džamije i obližnji Spomenik poginulim borcima čine jedinstven memorijalni i ambijentalni kompleks. Svaka intervencija na jednom od ovih dobara mora biti usklađena s potrebom očuvanja drugog, s ciljem unapređenja ukupnih kulturno-istorijskih vrijednosti prostora.
U granicama kulturnog dobra i njegove zaštićene okoline zabranjena je gradnja podzemnih i nadzemnih objekata, kako bi se sačuvale postojeće vizure i integritet prostora. Takođe, redovno održavanje lokaliteta uz stručni nadzor nadležnih institucija predviđeno je kao obavezna mjera kako bi se spriječilo dalje propadanje i osiguralo trajno očuvanje ostataka Hadži Danušine džamije.
Izgled i stanje lokaliteta sredinom januara ove godine, Foto: UZKD
Od međunarodnog naučnog skupa do političkih kombinacija
Mogućnost rekonstrukcije Hadži Danušine džamije bila je tema brojnih saopštenja, inicijativa i planova političkih i vjerskih subjekata u Crnoj Gori, ali i naučnih skupova. Na jednom skupu koji je održan 30. marta prošle godine u Bijelom Polju zaključeno je da na prostoru vakufa Hadži Danušine džamije postoje svi uslovi za rekonstrukciju u okviru postojećih (odnosno nekadašnjih) gabarita i dimenzija.
Jedan od zaključaka naučnog skupa bio je i da je za potrebu valorizacije i obnove džamije neophodna prethodna izmjena detaljnog urbanističkog plana (DUP), što je nadležnost Opštine Bijelo Polje. Pitanje Hadži Danušine džamije proteklih mjeseci nije bilo samo stručno, već i političko pitanje unutar lokalne vlasti u Bijelom Polju. To pitanje je početkom februara aktuelizovala Bošnjačka stranka (BS), koja je krajem prošle godine blokirala rad lokalnog parlamenta, nezadovoljna funkcionisanjem vlasti sa koalicionim partnerom Demokratskom partijom socijalista (DPS).
BS je među brojnim zahtjevima u pregovorima tražila i izgradnju Hadži Danušine džamije. Nakon toga oglasio se i Medžlis Islamske zajednice Bijelo Polje, izražavajući zabrinutost zbog političkih pokušaja da se rješavanje statusa džamije predstavi kao izvor podjela.
Iz Medžlisa su poručili da ovo pitanje treba hitno riješiti u skladu sa strukom kroz institucionalne i zakonske procedure, te da na ovom planu nije došlo do pomaka iako se Islamska zajednica 11. jula 2024. godine zvanično obratila Opštini Bijelo Polje sa zahtjevom za rješavanje pitanja ostataka navedene džamije.
