Srpsku pravoslavnu crkvu u Crnoj Gori više nije moguće posmatrati samo kao vjersku zajednicu, jer je njen politički uticaj danas otvoreniji i neposredniji, ocijenio je u razgovoru za Pobjedu predsjednik NVO Antifašisti Cetinja Ivan Mijanović. On upozorava da se pod okriljem ogromnog društvenog autoriteta SPC odvija organizovan proces rehabilitacije četničkog pokreta i normalizacije njegovih simbola, dok odnos državnih organa prema spomeniku Pavlu Đurišiću pokazuje da institucije postaju nemoćne kada se suoče sa autoritetom Crkve.
POBJEDA: Kako ocjenjujete današnji položaj Srpske pravoslavne crkve u Crnoj Gori – djeluje li ona prvenstveno kao vjerska zajednica ili je postala jedan od ključnih političkih i društvenih centara moći? U kojim oblastima je njen uticaj najizraženiji – u radu Vlade i parlamentarne većine, bezbjednosnom sektoru, obrazovanju, kulturi, lokalnim samoupravama ili odnosu prema kulturnoj baštini?
MIJANOVIĆ: SPC danas u Crnoj Gori nije moguće posmatrati samo kao vjersku zajednicu. Pored toga što godinama ima jak uticaj u društvu, ona je u posljednje vrijeme postala i politički centar moći. SPC je imala veoma važnu ulogu u političkim procesima koji su doveli do promjene vlasti 2020. godine, kao i formiranja Vlade, a njen društveni i politički uticaj i danas je veoma izražen. Istraživanja javnog mnjenja pokazuju da značajan dio građana smatra da SPC utiče na politička pitanja u Crnoj Gori, a sa druge strane i da je SPC institucija koja uživa izuzetno visok nivo povjerenja građana, veći nego bilo koja druga institucija u Crnoj Gori. Istovremeno, očigledan je njen uticaj na partije koje čine vlast, kao i na političke subjekte prosrpske provenijencije. Međutim, treba naglasiti da taj uticaj nije počeo sa promjenom vlasti 2020. godine. Dovoljno je podsjetiti na odnos države prema izgradnji velikih pravoslavnih hramova u Podgorici i Baru. Izgradnja Sabornog hrama Hristovog Vaskrsenja u Podgorici odvijala se uz značajnu pomoć tadašnje države, a i sam mitropolit Amfilohije javno je govorio o finansijskoj podršci Vlade Crne Gore tokom devedesetih. To pokazuje da je SPC i tada uživala poseban institucionalni značaj i podršku države. Razlika je, međutim, u tome što je danas njen politički uticaj otvoreniji i neposredniji.
Mene posebno zabrinjava što je kod jednog dijela građana, ali i kod značajnog broja državnih funkcionera, povjerenje u crkvene velikodostojnike gotovo bezgranično. Njihova riječ se često prihvata kao konačni moralni i politički sud, čak i kada govore o pitanjima koja nemaju nikakve veze sa vjerom. Problem nastaje onda kada se autoritet vjerske institucije pretvori u politički autoritet i kada državni organi počnu da se ponašaju kao da prema toj instituciji imaju posebnu obavezu. Uticaj SPC je najizraženiji u politici i odnosu prema istorijskom nasljeđu. Crna Gora treba da bude država svih građana i zato nijedna vjerska zajednica ne bi smjela imati status nečijeg političkog mentora
Mene posebno zabrinjava što je kod jednog dijela građana, ali i kod značajnog broja državnih funkcionera, povjerenje u crkvene velikodostojnike gotovo bezgranično. Njihova riječ se često prihvata kao konačni moralni i politički sud, čak i kada govore o pitanjima koja nemaju nikakve veze sa vjerom. Problem nastaje onda kada se autoritet vjerske institucije pretvori u politički autoritet i kada državni organi počnu da se ponašaju kao da prema toj instituciji imaju posebnu obavezu. Uticaj SPC je najizraženiji u politici i odnosu prema istorijskom nasljeđu. Crna Gora treba da bude država svih građana i zato nijedna vjerska zajednica ne bi smjela imati status nečijeg političkog mentora.
POBJEDA: U reagovanju povodom intervjua Šerba Rastodera upozorili ste na pokušaje rehabilitacije kolaboracionističkih pokreta. Koliku ulogu Srpska pravoslavna crkva ima u istorijskom revizionizmu i mijenjanju odnosa društva prema četničkom pokretu i njegovim komandantima?
MIJANOVIĆ: Ima veoma značajnu ulogu, posebno kada je riječ o rehabilitaciji četničkog pokreta. Ne tvrdim da svaki sveštenik SPC zastupa isti stav niti da svaki vjernik ima bilo kakve veze sa četničkom ideologijom. Govorim o javnim nastupima pojedinih visokih crkvenih velikodostojnika i o činjenici da se u dijelu crkvenog prostora sve češće pojavljuje pokušaj da se četnički pokret predstavi kao dio srpskog antifašističkog nasljeđa, što je istorijski neodrživo. Možete o pojedinim ličnostima imati različita mišljenja, ali ne možete negirati činjenicu da je četnički pokret – ideološki i suštinski – bio fašistički pokret i pokret čiji su značajni djelovi sarađivali sa italijanskim fašistima i njemačkim nacistima i učestvovali u zločinima nad civilnim stanovništvom.
Zanimljivo je da gotovo svi savremeni pokušaji rehabilitacije kolaboracionističkih pokreta počivaju na istoj matrici: mi se nijesmo borili za okupatora, već smo branili svoj narod od drugih. To se danas može čuti i kada se govori o četnicima, i kada se govori o drugim lokalnim formacijama koje su tokom rata sarađivale sa okupacionim vlastima. Svako je, po toj logici, bio samo branitelj svog naroda, dok su zločini uvijek bili „tuđi“, a saradnja sa okupatorom nužna posljedica nesrećnih okolnosti.
Miljanović
Zajednički imenitelj im je antikomunizam. Jer, kada se uklone nacionalne, vjerske i lokalne razlike, ostaje činjenica da su različiti kolaboracionistički i nacionalistički pokreti, uprkos međusobnim sukobima, u konačnom imali zajedničkog neprijatelja – Narodnooslobodilački pokret i komuniste.
Neko je to nedavno veoma dobro sažeo riječima: „Naši kvislinzi i zločinci su dobri, njihovi kvislinzi i zločinci su loši, a komunisti su svakako loši, jer su internacionalisti i istinski borci protiv fašizma.“ Upravo u toj logici prepoznajemo savremeni istorijski revizionizam. Ne pokušava se otvoreno braniti fašizam, već se njegovi domaći saveznici predstavljaju kao „zaštitnici naroda“, njihove veze sa okupatorima kao „nužno zlo“, a njihov antikomunizam kao dokaz navodne demokratičnosti ili antifašizma.
POBJEDA: Da li su veličanje Pavla Đurišića, podizanje njegovog spomenika i poruke pojedinih crkvenih velikodostojnika da ga se Crkva „ne može odreći“ izolovani incidenti ili dio organizovanog procesa normalizacije četničke ideologije?
MIJANOVIĆ: Ne radi se o izolovanom incidentu, već o organizovanom procesu normalizacije jednog istorijski kompromitovanog pokreta i njegovih simbola, a posebno je problematično kada se takva rehabilitacija odvija pod zaštitom institucije koja ima ogroman društveni autoritet.
POBJEDA: Kako tumačite odnos državnih organa prema spomeniku Pavlu Đurišiću, posebno njihovu nemoć ili nespremnost da dosljedno primijene zakon nakon što je spomenik premješten u Manastir Đurđevi stupovi? Pokazuje li taj slučaj da državne institucije faktički prestaju da budu nadležne kada se suoče sa autoritetom Srpske crkve?
MIJANOVIĆ: Slučaj spomenika Pavlu Đurišiću pokazao je koliko su državne institucije nemoćne kada se nezakonito postavljeno spomen-obilježje premjesti u prostor manastira. Policija ga je 2025. tražila u Đurđevim stupovima, ali ga nije pronašla. To nam govori da je u Crnoj Gori autoritet crkve jači od državnog autoriteta. Država mora imati sposobnost da primijeni zakon bez obzira na to da li se predmet nalazi u privatnoj kući, javnoj ustanovi ili vjerskom objektu.
POBJEDA: Šta govori činjenica da visoki državni funkcioneri, uključujući čelnike bezbjednosnog sektora, tokom službenih aktivnosti javno iskazuju poštovanje i traže blagoslov od predstavnika samo jedne vjerske zajednice?
MIJANOVIĆ: Privatno, svaki policajac, ministar ili državni službenik ima pravo da bude vjernik, da se moli, odlazi u crkvu i traži blagoslov. Ali kada nastupa kao predstavnik države, on više ne predstavlja samo sebe. On predstavlja instituciju. I tu moramo povući jasnu granicu. Građanin može imati svoju vjeru, ali državna institucija ne smije imati svoju privilegovanu vjeru.
POBJEDA: Da li ljubljenje ruke svešteniku dok je policajac, ministar ili drugi zvaničnik u uniformi i na službenom zadatku predstavlja lični čin vjere ili javnu demonstraciju posebnog odnosa i institucionalne podređenosti crkvenom autoritetu?
MIJANOVIĆ: Kada ministar ili policajac to čini u uniformi, tokom službene aktivnosti, pred kamerama i potom se takva fotografija javno distribuira, onda to nije njegov privatni čin, već javna politička i institucionalna poruka. Ne smatram problematičnim pravo policajca da bude vjernik, već činjenicu da se državni autoritet simbolički stavlja u podređen položaj pred autoritet jedne vjerske institucije.
Vidio sam interesantne objave na Facebook stranici koja je, po svojim javnim objavama, veoma bliska partiji iz koje ministar dolazi. U njima se ministar koji od mitropolita uzima blagoslov predstavlja kao „pošteni ministar“, uz istovremeno omalovažavanje kritičara kao „komunjara“. Po njima, ako tražiš sekularnu državu, ili smatraš da državni funkcioner ne treba javno da iskazuje podređenost crkvenom autoritetu, onda si komunista. Time se zapravo sekularnost pokušava predstaviti kao komunizam, što je potpuno pogrešna teza.
POBJEDA: Ministarka kulture Tamara Vujović poručila je da građanska država nije ateistička, da uniforma ne oduzima pravo na vjeru i blagoslov i da sekularnost nije „progon Boga“. Da li se takvim tumačenjem svjesno zamjenjuju teze – odnosno, poistovjećuje li se zahtjev za neutralnošću državnih službenika sa zabranom njihove vjere?
MIJANOVIĆ: Niko ne tvrdi da građanska država treba da bude ateistička. Naprotiv. Sekularna država postoji upravo zato da bi vjernik imao pravo na svoju vjeru, a nevjernik pravo da bude nevjernik. Sekularnost nije progon religije. Sekularnost je zaštita građanina od privilegije bilo koje religije. I zato uniforma ovdje mijenja kontekst, jer kada čovjek nastupa kao privatno lice, njegova vjera je njegova lična stvar, ali kada nastupa kao ministar policije, on predstavlja instituciju i državu. Zato je legitimno pitanje kako njegovi postupci u tom kontekstu izgledaju građanima koji ne pripadaju toj vjerskoj zajednici.
POBJEDA: Kako se ovakvi postupci odražavaju na povjerenje građana islamske i katoličke vjeroispovijesti, pripadnika Crnogorske pravoslavne crkve i ateista u nepristrasnost policije i drugih državnih službi? Da li bi javnost i institucije jednako reagovale kada bi uniformisani zvaničnici na službenom zadatku na sličan način iskazivali pripadnost nekoj drugoj vjerskoj zajednici?
MIJANOVIĆ: Sigurno je da se odražavaju na povjerenje građana druge vjeroispovijesti ili ateista. Pitanje je kako bi građani i isti ljudi koji danas hvale ministra reagovali kada bi u službenoj uniformi ljubio ruku imamu, katoličkom biskupu, ili poglavaru Crnogorske pravoslavne crkve. Da li bi tada govorili o „blagoslovu“, ili o politizaciji vjere i neprimjerenom ponašanju državnog funkcionera? Zato se i sekularnost ne smije primjenjivati selektivno.
POBJEDA: Šta bi država konkretno morala da preduzme kako bi zaštitila građanski i sekularni karakter – da li su potrebna jasnija pravila ponašanja nosilaca javnih funkcija i uniformisanih lica, stroža kontrola primjene zakona u vjerskim objektima i odlučnija zaštita antifašističkog nasljeđa?
MIJANOVIĆ: Ovo ne bih mogao kratko odgovoriti već zahtijeva mnogo dužu elaboraciju i šira je tema, ali evo par rečenica vezano za ovu konkretnu temu.
Prije svega, država mora jasno definisati šta znači građanska i sekularna Crna Gora i onda to načelo dosljedno primjenjivati u svim oblastima. To podrazumijeva da nijedna vjerska zajednica ne može imati privilegovan položaj u društvu. Potrebno je napraviti jasnu razliku između slobode vjeroispovijesti i političkog klerikalizma. Ne govorim o državi bez religije, već državi u kojoj religija nije iznad države. I na kraju ne smijemo dozvoliti da bilo koji građanin zbog svoje vjere, nacije ili nevjerovanja bude građanin drugog reda.
Izvor:Pobjeda
