Temeljni ugovor, koji je Vlada Crne Gore 2022. godine potpisala sa Srpskom pravoslavnom crkvom, nije Mitropoliji crnogorsko-primorskoj obezbijedio poseban ili samostalan položaj. Naprotiv, njegovim odredbama potvrđeno je da se ključne odluke o njenoj budućnosti donose u centralnim organima SPC, odnosno Svetom arhijerejskom saboru i Svetom arhijerejskom sinodu.
To znači da se u Crnoj Gori ne odlučuje ni ko će biti mitropolit crnogorsko-primorski, ni da li će sadašnje eparhijske granice ostati nepromijenjene, niti da li će neka od postojećih eparhija biti ukinuta, podijeljena ili spojena sa drugom. Sve te odluke u isključivoj su nadležnosti Sabora Srpske pravoslavne crkve.
Država Crna Gora je potpisivanjem Temeljnog ugovora takvo uređenje, ne samo primila k znanju, već ga je priznala kao osnov međusobnih odnosa sa SPC.
Pitanje ovih nadležnosti ponovo je aktuelizovano nakon što je Pobjeda u subotu objavila saznanja da se tokom obilježavanja jubileja Bitke na Vučjem Dolu razgovaralo o mogućnosti smjene mitropolita Joanikija i formiranja Bokokotorske eparhije.
Prema tim saznanjima, takav scenario za sada nije realan. Ipak, sama činjenica da se o njemu razgovaralo pokazuje da ni položaj mitropolita ni sadašnja teritorijalna organizacija eparhija u Crnoj Gori nijesu nepromjenjivi. Ukoliko bi takva inicijativa ikada bila formalizovana, odluku ne bi donosili Mitropolija crnogorsko-primorska, njeno sveštenstvo i vjernici, niti bilo koji organ sa sjedištem u Crnoj Gori, već Sabor SPC.
Sabor može promijeniti i samu crkvenu mapu Crne Gore
Najvažnija odredba nalazi se u članu 6 Temeljnog ugovora. Njime je propisano da je SPC nadležna za sva crkvena imenovanja, premještaje, smjene, dodjeljivanje i oduzimanje crkvenih službi.
U drugom stavu istog člana to je dodatno precizirano: Sveti arhijerejski sabor SPC, kao najviša crkvena vlast, isključivo je nadležan za izbor, hirotoniju i postavljenje arhijereja u eparhijama u Crnoj Gori, ali i za osnivanje, mijenjanje i ukidanje eparhija.
Praktična posljedica takve odredbe je nedvosmislena. O tome ko će biti mitropolit crnogorsko-primorski ne odlučuju ni MCP, ni sveštenstvo i vjernici u Crnoj Gori, niti bilo koji crkveni organ sa sjedištem u državi. Odluku donosi Sabor SPC, čije je sjedište u Beogradu.
Isto važi i za teritorijalnu organizaciju. Sabor SPC može promijeniti granice Mitropolije, osnovati novu eparhiju, podijeliti postojeću ili ukinuti neku od eparhija. To znači da bi i eventualno osnivanje Bokokotorske eparhije zavisilo isključivo od odluke Sabora, koji bi odredio njene granice, sjedište i teritoriju izdvojenu iz neke od postojećih eparhija.
Temeljni ugovor Crnoj Gori ne daje pravo saglasnosti, protivljenja ili institucionalnog učešća u takvim odlukama.
Državni organi se, prema članu 2 Ugovora, o osnivanju, promjeni ili ukidanju crkveno-pravnih lica samo obavještavaju radi evidentiranja. Štaviše, nadležni državni organ „dužan je da postupi po prijavi“ crkvenih vlasti. Državi je, dakle, ostavljena administrativna uloga registrovanja već donesene odluke.
Mitropolija nije ugovorna strana
Važna je i činjenica da Mitropolija crnogorsko-primorska nije potpisnica Temeljnog ugovora. Ugovorne strane su Crna Gora, koju je predstavljala Vlada, i Srpska pravoslavna crkva, koju je predstavljao Sveti arhijerejski sinod.
MCP se u preambuli navodi kao „organski dio“ SPC, zajedno sa Eparhijom budimljansko-nikšićkom i djelovima Mileševske i Zahumsko-hercegovačke eparhije koji se prostiru na teritoriji Crne Gore.
Ovakva formulacija nema veliki politički i organizacioni značaj. Mitropolija nije prepoznata kao posebna pravoslavna crkvena cjelina u Crnoj Gori koja samostalno uređuje odnos sa državom, već kao jedna od eparhija unutar jedinstvene SPC.
Ugovor se pritom poziva na Ustav SPC, čime je država prihvatila da se unutrašnja organizacija ovdašnjih eparhija tumači prema aktu Crkve čiji su najviši organi Sabor, Sinod i patrijarh.
Ustav SPC potvrđuje centralizovanu strukturu
Temeljni ugovor nije stvorio nadležnost Sabora SPC nad Mitropolijom, jer je ona već postojala prema unutrašnjem uređenju te crkve. Međutim, Ugovor je tu nadležnost izričito unio u dokument koji je potpisala Vlada Crne Gore.
Član 16 Ustava SPC propisuje da odluke o osnivanju, nazivu, ukidanju, promjeni granica i sjedištu eparhija donosi Sveti arhijerejski sabor. Izbor eparhijskih arhijereja, takođe je u nadležnosti Sabora.
Mitropolit crnogorsko-primorski zato nema ovlašćenje da samostalno garantuje opstanak i sadašnje granice MCP. Njegova funkcija, kao i teritorijalni obim eparhije kojom upravlja, zavise od odluka najvišeg centralnog tijela SPC.
Treba napraviti i razliku između Sinoda i Sabora. Sinod vodi tekuće poslove i predstavlja SPC, zbog čega je zastupao Crkvu prilikom potpisivanja Temeljnog ugovora. Sabor, koji okuplja sve eparhijske arhijereje, donosi ključne odluke o izboru episkopa i organizaciji eparhija.
Zato se može govoriti o sistemu u kojem su MCP i ostale eparhije u Crnoj Gori institucionalno vezane za odluke centralnih organa SPC.
Amfilohije najavljivao da će pregovarati Mitropolija, a ne Patrijaršija
Takav položaj znatno odstupa od načina na koji je pokojni mitropolit crnogorsko-primorski Amfilohije javno predstavljao status Mitropolije i njenu ulogu u mogućim pregovorima sa državom.
Amfilohije je u januaru 2020. godine, u izjavi za portal Standard, poručio da će eventualne pregovore o temeljnom ugovoru crnogorske vlasti voditi s njim, odnosno Mitropolijom, a ne sa Patrijaršijom u Beogradu.
– Kada s nama pregovaraju, to je isto kao da pregovaraju sa Beogradskom patrijaršijom, tu nema nikakve razlike – rekao je tada Amfilohije.
Tvrdio je i da u eventualnom temeljnom ugovoru neće biti riječi o novom statusu Mitropolije, jer je ona, prema njegovim riječima, već autonomna i bila je samostalna kroz vjekove.
Amfilohije je najavljivao ugovor po uzoru na dokumente koje je Crna Gora potpisala sa Katoličkom crkvom i Islamskom zajednicom, ostavljajući utisak da će MCP biti neposredni partner Vlade u njegovom usaglašavanju i potpisivanju.
Dvije godine kasnije dogodilo se suprotno. Mitropolija nije bila ugovorna strana, a Temeljni ugovor potpisan je između Vlade Crne Gore i Srpske pravoslavne crkve, koju je predstavljao patrijarh Porfirije, na osnovu odluke Svetog arhijerejskog sinoda.
U dokumentu nije potvrđena autonomija MCP kakvu je Amfilohije opisivao, niti je Mitropoliji priznato posebno pravo da samostalno uređuje odnose sa državom. Ona je navedena kao organski dio SPC, dok je Sabor SPC označen kao isključivo nadležan za izbor arhijereja i promjenu eparhijske organizacije u Crnoj Gori.
Od nekadašnjeg značaja do statusa jedne od eparhija
Mitropolija crnogorsko-primorska decenijama je u javnosti i unutar crkvenih odnosa doživljavana kao jedna od najuticajnijih eparhija SPC, često označavana i kao treća po značaju, poslije Beogradsko-karlovačke arhiepiskopije i Eparhije žičke.
Takav ugled nije predstavljao formalno ustavno pravo niti garantovano mjesto u hijerarhiji, već je proizilazio iz istorijskog značaja Cetinjske mitropolije, njene uloge u nekadašnjoj crnogorskoj državi i političkog i crkvenog autoriteta mitropolita Amfilohija.
Upravo je za vrijeme Amfilohija, 2006. godine, formiran Episkopski savjet u Crnoj Gori. Okupljao je arhijereje eparhija koje djeluju na crnogorskoj teritoriji i u javnosti nastupao pod nazivom Pravoslavna crkva u Crnoj Gori.
Savjet nije bio autokefalna niti autonomna crkva, a za svoj rad odgovarao je Saboru SPC. Ipak, predstavljao je zajednički crkveni okvir prilagođen državnim granicama Crne Gore. Omogućavao je da se pitanja važna za pravoslavne eparhije u državi prvo razmatraju i usaglašavaju među ovdašnjim episkopima.
Zbog toga se može ocijeniti kao posljednja institucionalna brana potpunoj centralizaciji, ne u smislu kanonske nezavisnosti od SPC, koju nije imao, već u smislu organizacione posebnosti i zajedničkog odlučivanja episkopa u Crnoj Gori.
Savjet ukinut poslije Amfilohijeve smrti
Sveti arhijerejski sabor SPC ukinuo je Episkopski savjet u Crnoj Gori odlukom od 29. maja 2021. godine, nekoliko mjeseci nakon smrti mitropolita Amfilohija.
Zvanično objašnjenje bilo je da su episkopski savjeti osnivani zbog posebnih, ratnih i poratnih okolnosti, kao i otežane komunikacije poslije raspada Jugoslavije, te da je prestala potreba za njihovim postojanjem.
Međutim, Pobjeda je tada ukazala da nije ukinut i Episkopski savjet SPC u Hrvatskoj, iako je obrazloženje Sabora bilo zasnovano na tvrdnji da je prestala potreba za takvim oblicima organizovanja. Ta različita praksa otvorila je pitanje zbog čega je upravo Crnoj Gori oduzet zajednički episkopski okvir.
Ukidanjem Savjeta nestao je organ koji je četiri eparhije povezivao na nivou Crne Gore. Mitropolija i eparhije nastavile su da djeluju odvojeno, neposredno podređene nadležnim tijelima SPC.
Time je model koji su 2006. uspostavili patrijarh Pavle i mitropolit Amfilohije praktično stavljen van snage.
Nestao je i naziv Pravoslavna crkva u Crnoj Gori kao institucionalni okvir okupljanja ovdašnjih eparhija.
Temeljni ugovor zapečatio stanje nastalo 2021.
Ukidanje Episkopskog savjeta i potpisivanje Temeljnog ugovora predstavljaju dva povezana koraka u slabljenju organizacione posebnosti MCP.
Prvim je 2021. ukinuto zajedničko tijelo eparhija SPC u Crnoj Gori. Drugim je 2022. Vlada prihvatila model prema kojem je SPC jedinstvena ugovorna strana, dok su MCP i ostale eparhije samo njeni organski djelovi.
Temeljni ugovor nije predvidio Episkopski savjet, zajednički organ eparhija niti bilo kakvu obaveznu konsultaciju sa sveštenstvom i vjernicima u Crnoj Gori prilikom izbora mitropolita ili promjene eparhijskih granica.
Naprotiv, članom 6 izričito je potvrđeno da su izbor arhijereja i osnivanje, mijenjanje i ukidanje eparhija u isključivoj nadležnosti Sabora SPC.
Dakle, Temeljni ugovor nije zaštitio Mitropoliju od mogućih reorganizacija. To nema uporište u samom tekstu dokumenta. On štiti pravo SPC da bez miješanja države uređuje svoju organizaciju, ali ne štiti MCP od odluka Sabora SPC.
U tom kontekstu treba posmatrati i najnovija saznanja Pobjede o razgovorima vođenim tokom obilježavanja Bitke na Vučjem Dolu. Iako smjena Joanikija i osnivanje Bokokotorske eparhije za sada nijesu realan scenario, pravne i crkveno-organizacione prepreke ne postoje ukoliko bi Sabor SPC odlučio da takav proces pokrene.
Ni Mitropolija ni država Crna Gora prema postojećim aktima ne raspolažu mehanizmom kojim bi mogle spriječiti takvu odluku. Posljednji udar na značaj MCP je bio i najteži: unapređenjem Metodija u mitropolita desio se istorijski presedan da u Crnoj Gori postoje dva mitropolita.
Država zaštitila autonomiju SPC, ne i MCP
Sa stanovišta slobode vjeroispovijesti, pravo crkve da sama bira episkope i uređuje svoje unutrašnje ustrojstvo jeste uobičajeno načelo odvojenosti države i vjerskih zajednica. Država ne treba da bira mitropolite niti da uređuje kanonsku organizaciju.
Međutim, političko pitanje je drugačije: zašto je Vlada u bilateralni ugovor unijela detaljnu odredbu kojom se baš Sabor SPC označava kao isključivo nadležan za izbor arhijereja i promjenu eparhijske organizacije u Crnoj Gori?
Ugovorom nije afirmisana samostalnost MCP, nego autonomija cjelokupne SPC u odnosu na državu. Istovremeno je potvrđena puna hijerarhijska podređenost Mitropolije centralnim organima te crkve.
Konačni rezultat je jasan: istorijski autoritet Cetinjske mitropolije nije pretvoren u pravnu ili institucionalnu samostalnost. Poslije ukidanja Episkopskog savjeta nestala je i posljednja organizaciona struktura koja je eparhije povezivala unutar državnih granica Crne Gore.
MCP danas može imati istorijski ugled, brojno sveštenstvo, značajnu imovinu i veliki društveni uticaj, ali nema mehanizam kojim bi samostalno odlučivala o izboru svog mitropolita, svojim granicama ili čak svom budućem organizacionom obliku. O tome odlučuje Sabor SPC, dok Sinod predstavlja Crkvu i sprovodi njenu politiku.
Vlada Crne Gore je Temeljnim ugovorom upravo takav poredak priznala i prihvatila.
Izvor:Pobjeda
