Kako je prije 20 godina njemačka marka došla u Crnu Goru
Ilustracija

Kako je prije 20 godina njemačka marka došla u Crnu Goru

Dvije decenije od zvaničnog uvođenja njemačke marke, za BBC na srpskom govori tadašnji ministar finansija republike koja je odabrala sistem sa dvije valute.

Na jugoslovenskim ulicama već godinama odzvanjalo je "marke, marke", od NATO bombardovanja prošlo je pet mjeseci, privreda se sporo oporavljala, a inflacija ponovo rasla.

Drugo novembarsko jutro 1999. godine za građane manje federalne jedinice Savezne Republike Jugoslavije označilo je prekretnicu - u Crnoj Gori je njemačka marka priznata kao zvanična valuta, ravnopravna sa jugoslovenskim dinarom.

Tadašnji ministar finansija Miroslav Ivanišević u razgovoru za BBC na srpskom prisjeća se da su to bili prelomni trenuci za razvoj cjelokupnog ekonomskog sistema Crne Gore.

"To je bio jednostran i rizičan potez - Beograd naravno nije bio upoznat sa detaljima i bio je oštro protiv takvog projekta.

I ne samo Beograd - čitava međunarodna zajednica bila je protiv takvog projekta jer su cijenili su da projekat ide ka razbijanju savezne države, ali mi nismo mogli da se povlačimo zbog svih negativnih konsekvenci koje smo već trpjeli", kaže Ivanišević.

Paralelna upotreba marke i dinara u Crnoj Gori trajala je godinu dana, da bi se potom crnogorske vlasti opredijelile za isključivu upotrebu njemačke valute.

"Sve je urađeno i djelimično spontano jer je njemačka marka bila prisutna u gotovo svim transakcijama.

Crna Gora je uradila korak više i samo ozvaničila upotrebu marke", kaže ekonomista Dejan Šoškić, nekadašnji guverner Narodne banke Srbije.

Zvanična Podgorica je 2002. godine, zajedno sa zemljama evrozone kojima Crna Gora ne pripada, umjesto njemačke marke preuzela euro kao valutu.

Na političkoj i ekonomskoj pozornici 1999. godine skicirani su uslovi u kojima je prelazak na marku u Podgorici viđen kao jedini put.

Republičko rukovodstvo Crne Gore bilo je u zavadi sa srpskim režimom Slobodana Miloševića koji je kontrolisao i savezni nivo vlasti uz pomoć crnogorskih političara koji su u matičnoj republici bili opozicija.

U sferi ekonomije, inflacija je počela da raste, oporavak zemlje posle NATO bombardovanja nije bio jednostavan, pa se pred strateškim odlukama nalazila i Narodna banka Jugoslavije (NBJ), na čijem čelu je tada bio guverner Dušan Vlatković.

"Nekontrolisano štampanje dinara, koje prati visoka inflacija, donijelo je posledice za građane Crne Gore koji nikako nisu mogli da utiču na politiku NBJ.

Inflacija je zapravo bila porez za finansiranje ratova i svega protiv čega je politički bila Crna Gora", objašnjava Miroslav Ivanišević.

Zvanična Crna Gora razmatrala je dvije varijante - štampanje sopstvenog novca ili uvođenje strane valute.

"Sa svim nasleđem iz prethodnog perioda, mentalnim sklopom - pitanje da li bismo u situaciji štampanja sopstvene valute bili dovoljno disciplinovani, pa smo se zato opredijelili za uvođenje njemačke marke."

Tadašnji ministar finansija prisjeća se da je odluku o uvođenju marke donio crnogorski državni vrh - predsjednik Milo Đukanović, premijer Filip Vujanović, uz konsultacije sa Monetarnim savjetom, Službom platnog prometa, Ministarstvom finansija, istaknutim pojedincima iz ekonomske struke.

Strani eksperti uključili su se tek na kraju procesa, kaže Ivanišević i dodaje da je dugo izostajala i politička podrška sa Zapada.

"Soroš fondacija je svojim međunarodnim vezama pomogla da uopšte dođemo u poziciju da razgovaramo na tu temu.

Bundesbanka je bila uključena u ovaj projekat u strogo tehničkom smislu - konverzije njemačkih maraka u apoensku strukturu koja je bila potrebna da se otpočne projekat."

U završnoj fazi priprema, Ivanišević je sa predsjednikom Đukanovićem putovao u Vašington, u pokušaju da objasni poteze tadašnjoj američkoj državnoj sekretarki Medlin Olbrajt.

"Mi smo iznijeli naše argumente, ali je gospođa Olbrajt bila izričito protiv tog projekta", navodi Ivanišević.

Uz pomoć nkemačke centralne banke (Bundesbanka), Crna Gora je započela operaciju "odomaćivanja" nkemačke marke.

Operacija je izvedena iz - vazduha, avionom.

"Avion je imao teret od 34 tone jer je novac trebalo zamijeniti u apoensku strukturu koja je nama odgovarala - tu je bilo mnogo kovanica od jedne marke, sitnijih feninga.

Avion je sletio u Dubrovnik jer je podgorički aerodrom bio pod blokadom Vojske Jugoslavije.

I granica je bila kontrolisana, ali nekako smo uspjeli - novac je prevožen šleperima kojim se inače voze banane ili tako nešto jer je jedna crnogorska firma ustupila kamione", opisuje Ivanišević kako je marka došla u Crnu Goru.

Bio je to novac potreban da se sistem pokrene - isplati prva tura plata i penzija, obaveza države prema građanima i privredi.

Tadašnji mediji pisali su o strahovima od inflacije, nekontrolisane promene cena.

Radio B2 92 izveštavao je da su nove cene benzina, dizela i mazuta više nego ranije, a kontrolisana cena hleba i mleka takođe je nešto viša u odnosu na raniju, dinarsku.

Nedeljnik Vreme piše da je kurs na ulici već prvih dana bio 17,5 dinara za jednu nemačku marku, dok je zvanični kurs bio postavljen na 17 dinara.

"Projekat je pobedio onda kada su ga građani prihvatili - kada su oni počeli da vade novac iz slamarica i tako povećavaju novčanu masu.

Tog trenutka su bili sniženi ili eliminisani svi rizici", kaže tadašnji crnogorski ministar finansija.

Na posletku, posledice nisu bile previše vidljive ni u zajedničkom jugoslovenskom sistemu.

"Crnogorska privreda nije ni približno velika poput srpske, a i u Srbiji je postojao neformalni dvovalutni sistem, pa to nije izazvalo veće nestabilnosti", priseća se profesor Ekonomskog fakulteta Dejan Šoškić.

BBC na srpskom

Komentari

Komentari objavljeni na portalu Kodex.me ne odražavaju stav uredništva, kao ni korisnika portala. Stavovi objavljeni u tekstovima pojedinih autora takođe nisu nužno ni stavovi redakcije, tako da ne snosimo odgovornost za štetu nastalu drugom korisniku ili trećoj osobi zbog kršenja ovih Uslova i pravila komentarisanja.

Zabranjeni su: govor mržnje, uvrede na nacionalnoj, rasnoj ili polnoj osnovi i psovke, direktne prijetnje drugim korisnicima, autorima čanka i/ili članovima redakcije, postavljanje sadržaja i linkova pornografskog, uvredljivog sadržaja, oglašavanje i postavljanje linkova čija svrha nije davanje dodatanih informacija vezanih za članak.

Takvi komentari će biti izbrisani čim budu primijećeni.

Komentara: (0)

Novi komentar