Arktik, koji se obično zamišlja kao svijet snijega i leda bez predjela sa vegetacijom, posljednjih decenija dobija sve više zelenih površina. Na prvi pogled, više biljaka može da djeluje kao pozitivna posljedica toplije klime. Međutim, naučnici upozoravaju da „ozelenjavanje Arktika“ predstavlja mnogo dublju promjenu ekosistema.
Velika analiza objavljena u časopisu Frontiers in Environmental Science pokazuje da je dugoročno povećanje „zelenila“ arktičke tundre zabilježeno na velikim površinama i u različitim satelitskim skupovima podataka. Autori, predvođeni Džeraldom Frostom, analizirali su četiri decenije satelitskih posmatranja, klimatske podatke, terenska istraživanja i saznanja stanovnika Arktika. Naučnici su posebno pratili takozvani NDVI, indeks koji se koristi za procjenu „zelenila“ vegetacije na osnovu satelitskih snimaka.
Sateliti prate arktičku vegetaciju još od 1982. godine, što istraživačima omogućava da uporede današnje stanje sa onim od prije nekoliko decenija. Rezultat je jasan: Arktik se u cjelini ozelenjuje.
Međutim, to ne znači da je cijela tundra postala bujna i zelena. Promjene se razlikuju od mjesta do mjesta. Negdje biljke rastu brže i gušće, dok se na drugim područjima bilježi suprotan proces tamnjenja vegetacije, koji može da bude posljedica požara, suše, ekstremnih vremenskih uslova ili drugih poremećaja.
Tundra dobija žbunje
Jedna od najvažnijih promjena koju su naučnici uočili jeste širenje žbunaste vegetacije.
Kako temperature rastu, naročito tokom ljeta, više biljke koje su nekada bile ograničene na južnije oblasti šire se ka sjeveru. Niski arktički predjeli tako postepeno dobijaju karakteristike koje su nekada bile tipičnije za borealne ekosisteme, ogromne četinarske šume na sjeveru, koje se pružaju ispod arktičke tundre.
Visoki listopadni žbunovi šire se na mjestima gdje su mahovine i lišajevi ranije imali veću ulogu.Ovaj proces se naziva i „borealizacija Arktika”.
To mijenja izgled pejzaža, ali i čitavu strukturu ekosistema.
Dugoročna posmatranja pokazuju da se sa širenjem žbunja smanjuje rasprostranjenost i raznovrsnost mahovina i lišajeva, dok se povećava udio vaskularnih biljaka, posebno žbunja i trava. Autori rada upozoravaju da takve promjene mogu da dovedu do smanjenja biljne raznovrsnosti u pojedinim djelovima tundre.
Ilustracija, Foto: Screenshot
Šta se dešava ispod zelene površine?
Još važnija promjena dešava se ispod biljaka. Arktičko tlo sadrži ogromne količine organskog ugljenika koji je hiljadama godina bio zarobljen u permafrostu – trajno smrznutom tlu. Kada se zemljište zagrijava i permafrost počinje da se otapa, mikroorganizmi dobijaju pristup organskom materijalu koji je do tada bio zarobljen u ledu.
Njegovim razlaganjem oslobađaju se ugljen-dioksid i metan, gasovi koji dodatno utiču na zagrijavanje atmosfere.
Na taj način dolazi do povratne sprege: zagrijavanje dovodi do otapanja permafrosta, a oslobađanje gasova sa efektom staklene bašte može da doprinese daljem zagrijavanju.
Istovremeno, više biljne mase znači i veće vezivanje ugljenika putem fotosinteze.
Zbog toga odnos između „ozelenjavanja“ i klimatskih promjena nije jednostavan.
Vegetacija može djelimično da ublaži neke posljedice zagrijavanja, ali može da proizvede i suprotne efekte. Na primjer, viši žbunovi zadržavaju više snijega tokom zime. Taj snijeg djeluje kao izolacioni sloj, pa tlo ispod njega ostaje toplije nego na otvorenim, snijegom manje pokrivenim površinama. Istraživanja pokazuju da upravo takve veze između vegetacije, snijega i tla utiču na stanje permafrosta.
Ni životinje nisu pošteđene
Promjena biljnog svijeta neizbježno utiče i na životinje koje od njega zavise.
Kada se struktura tundre mijenja, mijenjaju se uslovi za različite vrste u staništima i dostupna hrana. Autori analize ukazuju da širenje žbunja i postepena borealizacija pojedinih djelova Arktika favorizuju životinjske vrste koje su tipičnije za sjeverne šumske ekosisteme, dok su vrste prilagođene tradicionalnoj tundri izložene novim uslovima.
Zato „zeleniji Arktik“treba posmatrati kao promjenu čitavog ekosistema.
Naučnici naglašavaju i da se promjene ne odvijaju istom brzinom svuda. Na njih utiču temperatura, količina vlage, tip zemljišta, debljina i stanje permafrosta, snježni pokrivač, požari, biljojedi i ekstremni vremenski događaji.
Najzelenije godine
Posebno je značajno što su rekordno visoke vrijednosti arktičkog „zelenila“ zabilježene poslije 2020. godine.
Autori rada objavljenog u naučnom časopisu ističu da niz rekordno visokih vrijednosti cirkumpolarnog NDVI od 2020. pruža snažne dokaze da su ekosistemi arktičke tundre ušli u stanje koje nema presjedan u novijoj istoriji.
Prema njihovoj analizi, količina žive nadzemne biomase u mnogim djelovima Arktika bi mogla da bude veća nego u bilo kom periodu od početka satelitskog praćenja, a vjerovatno i znatno duže.
Noviji izveštaj NOAA za 2025. godinu, takođe, pokazuje da je prosječna maksimalna „zelena“ vrijednost arktičke tundre te godine bila treća najviša u 26-godišnjem MODIS satelitskom zapisu, nastavljajući niz rekordnih vrijednosti zabilježenih od 2020. godine.
